یلمه، نام یک فرش ایرانی است؛ اما آن تنها یک اسم ساده نیست! یلمه داستانی است از تار و پودهای زندگی عشایری، فرشی که طرحش در مسیر کوچ بر ذهن زن عشایر نقش بسته و هر گرهاش در سیاه چادری استوار در دامنههای کوه زاگرس بافته شده است. با گذشت زمان و گسترش شهرنشینی، زندگی عشایری نیز کمرنگ شد و داستان بافت فرشهای یلمه منطقه چهارمحال و بختیاری به مناطق شهری منتقل شدند. شهرستان بروجن و روستاهای اطراف آن، از اصلیترین مکانهای بافت فرشِ تمام پشم یلمه است. بیشتر قالیبافان بختیاری در این شهرستان و شهرکرد مشغول به فعالیت هستند و محصولاتشان از نظر کیفیت در کشور شاخص است. هرچند بر سر اصالت قالی یلمه بین کارشناسان اخلاف نظر است، این مقاله نگاهی اختصاصی به فرش دستباف یلمه استان چهارمحال و بختیار دارد. باوجود اینکه بیشتر یلمهها امروزه در شهرستانهای این استان بافته میشوند اما همچنان میراثی اصیل و کهن از عشایر بختیاری این منطقه به شمار میرود که بیشک بر ارزش میراث ناملموس کشورمان میافزاید. همچنین فرشهای یلمه گزینه مناسبی برای استفاده در سبکهای دکوراسیون امروزی نظیر بوهمین هستند که این روزها بسیار محبوب شدهاتد؛ پس برای آشنایی بیشتر با یکی از زیباترین فرشهای عشایری تا انتهای این قسمت از مجله فرشبوم با ما همراه باشید.
|
جهت بازدید از بازار فرش دستباف یلمه اینجا کلیک کنید
|
ویژگیهای قالی یلمه چهار محال و بختیاری
نه تنها قالیهای یلمه بختیاری بلکه سایر فرشهای دستباف بختیاری که در این ناحیه بافته میشوند، دارای خصوصیاتی هستند که آنها را از بافت سایر مناطق متمایز میکند. رج شمار پایین ( بین 15 تا 35 رج)، تنوع کم در رنگبندی (حداکثر 20 رنگ)، ابعاد کوچک ( حداکثر 9 متری) و طرحهای محدود از جمله این ویژگیها هستند که مستقیما از منطقه جغرافیایی کوهستانی و عشایر نشین آن ناحیه نشأت میگیرد. شاید تولیدات و صنایع دستی این منطقه محدود و ساده به نظر برسند اما بیش از هر جای دیگری هویت بومی خود را حفظ کرده و اصالتی قابل شناسایی دارند. از دیگر مزیتهای این بافت سنتی میتوان به شیوه رنگرزی آن اشاره کرد که بر خلاف برخی از کارگاههای قالیبافی در شهرهای بزرگ، در این منطقه همچنان از رنگهای گیاهی و کاملا طبیعی برای رنگرزی الیافهای پشمی قالی یلمه استفاده میکنند.
قالی دستباف یلمه چه شکلی است؟
راه تشخیص طرح یلمه در فرشهای ایرانی کار چندان سختی نیست. به طور معمول فرشهایی که در زمینه دارای یک یا چند طرح لوزی کنگرهدار بوده و اطراف آنها با نقوشی از گیاهان، حیوانات، پرندگان و یا گلهای ریز تزئین بشوند به احتمال بسیار زیاد یک نقش یلمه خواهند بود.
نقوش در قالی یلمه از این سه گروه خارج نیست: 1 نقوش جانوری شامل پرندگان و جانوران، 2 نقوش گیاهی 3 نقوش انتزاعی که برگرفته از زندگی عشایری هستند. این نقوش در بیشتر موارد به صورت هندسی و با خطوط شکسته بافته میشوند که در نوع خود بسیار خاص و زیبا هستند.
رنگهای به کار رفته در این گونه معمولا بژ، قرمز و آبی هستند. امروزه در نمونههای جدیدتر شاهد استفاده رنگهای بیشتری از جمله نخودی، سبز، سرمهای، بنفش و سفید استفاده میشود. این رنگهاه به ویژه در مناطق عشایری با استفاده از مواد رنگزای طبیعی به دست میآیند که از کیفیت و درخشش بسیار بالاتری برخوردارند.
قالیهای یلمه دستباف معمولا دارای ابعاد کوچک پارچه هستند. یکی از دلایل این موضوع راحتتر بودن جابهجای این قالیها در زندگی به سبک کوچ نشینی است.
انواع فرش یلمه
فرش دستباف یلمه را میتوان از منظرهای گوناگون بررسی و در گروههای مختلفی تقسیم کرد. در این بخش این قالی را از نظر طرح بررسی میکنیم که در 3 دسته تقسیم میشوند:
طرح شکرلو: دارای حداقل دو ردیف لوزی در امتداد هم که در طول فرش بافته شدهاند.
طرح خشتی: همانطور که از نام طرح کیتوان حدس زد، این فرش دارای خشتهای چهارگوشی در زمینه فرش هست که درون هر کدام یک ترنج لوزی شکل قرار گرفته است. همچنین مابین هرکدام از خشتها با نقوش مختلف زینت داده میشود.
طرح یک حوض: دارای یک ردیف لوزی در طول فرش که در امتداد یکدیگر قرار میگیرند.
در کنار طرحهای مرسوم یاد شده نقشی دیگر در قالیهای یلمه وجود دارد که به طرح مرغی مشهور است. در این طرح، اطراف لوزیها با نقوش پرندگانی هندسی تزئین میشوند که یکی پس از دیگری با طرح و رنگهای مختلف پشت سر هم قرار میگیرند.
خرید فرش یلمه، یک انتخاب هوشمندانه
شغل اصلی عشایر بختیاری استان چهارمحال و بختیاری دامپروری است؛ به همین دلیل زنان عشایر برای بافت فرشهای خود به پشمهای مرغوب و درجه یکی دسترسی دارند که آنها را در آب روان چشمهها میشویند و به صورت دستریس با مواد گیاهی رنگی میکنند. کیفیت و طبیعی بودن کامل مواد اولیه باعث افزایش کیفت و عمر فرش نهایی میشود. از این نظر خرید فرش یلمه عشایری یک انتخاب هوشمندانه است که با گذشت زمان نه تنها از ارزش آن کاسته نمیشود بلکه قیمت آن نیز بیشتر خواهد شد. از دیگر مزایای انتخاب فرش دستباف یلمه الاستیسیته یا همان بازگشتپذیری عالی پرزهای فرش بوده که به دلیل طبیعی بودن الیاف آن است. همچنین به دلیل عدم استفاده مواده شیمیایی در مراحل بافت، این فرشها برای افراد حساس ایجاد حساسیت تنفسی یا پوستی نخواهد کرد. این فرش مقاوم و با دوام میتوانند گزینه مناسبی برای محلهای پر رفت و آمد نظیر دفاتر کاری و یا خانههای شلوغ باشد.
سخن آخر
فرش یلمه بروجن یکی از باکیفیتترین زیراندازهای ایرانی است که ما آنها را با تنوعی بینظیر در سایت فرشبوم، مرجع انتخاب و بازار خرید فرش دستباف، به خریداران خوش سلیقه خود ارایه میکنیم. اما فرشهای یلمه فرش بوم تنها به چهار محال و بختیاری ختم نمیشود. یلمه بافی در مناطق دیگری مانند مبارکه، شهرضا و از همه مهمتر روستای علی آباد شهرستان دهاقان نیز رواج دارد که در آن یکی از اصیلترین قالی یلمه ایرانی تولید میشود. در این روستا این قالی توسط طایفه یلمهها که از دیرباز در این ناحیه ساکن بودهاند بافته میشود. تکنیک قالیبافی این طایفه در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ایرانی قرار گرفته که در مقالات بعدی مجله فرش بوم به آن خواهیم پرداخت.
نوشته: مریم مصطفوی
