آیا تا به حال در میان خطوط پرپیج و خم طرح اسلیمی و ختایی یک فرش دستبافت، ناگهان چشمتان به خطی سیاه و تیره بی هیچ ارتباطی با نقشه افتاده است؟ اگر در فرش سنتی ایرانی ندیده باشید، احتمال دیده شدن این نقش یا همان خط ساده تیره، در یکی از رجهای گبه عشایری یا یک گلیم روستایی بیشتر خواهد بود. این خط سیاه، نه یک خطا و نه حتی یک عیب در فرش است. این خط نماد آیین سوگواری قالیباف ایرانی است!.
فرش دستباف، تجلی روح و احساس قالیبافان
خرید فرش دستباف ایرانی هرچند نیاز به دقت و توجه دارد، اما کاری نیست که بیشتر از چند روز طول بکشد! این روزها با وجود سایتهای خرید فرش دستباف همچون فرشبوم، برای انتخاب یک قالی، شاید حتی یک ساعت زمان هم کافی باشد! اما میدانید برای بافته شدن آن چند ساعت زمان سپری شده است؟
بافت فرش دستباف یکی یا شاید زمانبرترین هنر سنتی ایران است که تکمیل شدن یک نمونه بزرگ و ارزشمند از آن، تا چند سال نیز میتواند به طول بیانجامد. به طور میانگین، کارشناسان فرش تخمین میزنند که برای بافته شدن یک قالی 6 متری با رج شمار بالا، بین یک تا سه سال زمان نیاز باشد. هرچه این فرش ریزبافتتر بوده یا نقشه آن پیچیدگی و جزئیات بیشتری داشته باشد، بر این زمان افزوده میشود. طولانی بودن این پروسه، هر گره از فرش را با زندگی روزمره قالیبافان پیوند میزند. روزی شاد و زمانی نگران. گاهی خسته یا سر ذوق و پرهیجان؛ در هر حالتی، بافنده بر پشت دار قالی نشسته و خامههای رنگی را با آن حس و حال خود بر روی چله پشمی یا ابریشمی گرده میزند. به همین دلیل است که فرش دستباف را تجلی احساس بافندگان میدانیم. اما گاهی در طی زمان تکمیل شدن یک قالی، مرگ میآید و سوگ همه چیز را تغییر میدهد؛ تا اندازهای که نقش فرش تغییر کرده و احساسات قالیباف بر روی متن فرش پدیدار میشود. بسیار پیش میآید که طی بافت یک فرش، بافنده آن عزیزی را از دست بدهد، پس از این اتفاق تلخ طبق یک سنت دیرینه در بین قالیبافان، بافت فرش متوقف میشود. مدت زمان این توقف معمولا 40 روز بوده و پس از آن قالیباف، بافت فرش را نه طبق نقشه بلکه با یک رسم قدیمی و بافت ککوک آغاز میکند تا برای همیشه این اندوه را در نقش فرش جاودانه کنند.
رج سیاه فرش
کَکِوَک یا ککِپَک اصطلاحی بومی و رایج بین قالیبافان است. ککوک در واقع به یک رج تیره (معمولاه به رنگ سیاه) در بافت فرش گفته میشود. این خط میتواند یک رج کامل یا تنها چند گره باشد که به صورت باریک و ممتد و در عرض فرش نمایان میشود. در بسیاری از واقع این نقش شبیه به دوخت دندان موشی ظاهر میشود. با دیدن این رج سیاه بر نقش هر فرشی، میتوان به این پی برد که بافنده آن در طول زمان بافت این فرش، یک یا چند عزیز خود را از دست داده است. گاهی اوقات علاوه بر این خط، تغیراتی در رنگ آن محدوده یا شکل گلها نیز انجام میشود که نشان از غم دارد. واقعیتی تلخ از زندگی همه انسانها که نه تنها در بافت فرش بلکه در سایر دست بافتههای ایرانی مثل گلیم، گبه و… نیز ظاهر میشود. اگر تعداد این خطوط بیش از یک باشد، متاسفانه نشان از فوت چند نفر در طول زمان بافت فرش دارد.
گاهی در طی زمان بافت فرش، بافنده آن اثر از دنیا میرود؛ در این صورت نیز شخصی که ادامه کار بافت قالی را به عهده دارد با گره زدن خامههای تیره رنگ و بافت یک رج، یاد آن شخص را زنده نگه داشته و با ادای احترام کار نیمه تمام او را به پایان میرساند؛ در این حالت به این خط امضای سوگ میگویند.
|
جهت بازدید از فرشهای دستباف زمینه مشکی اینجا کلیک کنید
|
سنت بافت ککپک در چه مناطقی رواج دارد؟
نام بردن از تمام مناطق قالیبافی که در آن میتوان شاهد این سنت بود، به دلیل گستردگی کاری دشوار و از حوصله این مطلب خارج است؛ اما باید بدانید رواج این سنت در مناطق عشایری و بعد از آن روستایی بسیار بیشتر از مناطق شهری است. در کارگاههای قالیبافی شهرهای بزرگ عموما به دلیل سفارشی بودن کارها یا بافت همزمان فرش توسط چند قالیباف، فرصت و امکان اجرای این سنت مهیا نمیشود. این سنت بین قالیبافان در عشایر فارس، روستاهای استان کهکیلویه و بویراحمد، برخی از روستاهای شمال غربی ایران و منطقه آذربایجان بیش از سایر نواحی قالیبافی ایران رواج دارد.
سخن پایانی
با گذشت هزاران سال از آغاز بافت نخستین فرشهای دستباف ایرانی، این صنایع دستی زیبا، همچنان منحصربهفردترین هنر ملی ایران باقی مانده است؛ شاید همین قدمت و گذر زمانی طولانی است که با خود صدها واژه، اصطلاح، باور و سنتهای گوناگون همراه کرده که موجب پدید آمدن یک فرهنگ غنی شده است. همین فرهنگ، قالیبافی را متمایز از سایر هنرها میکند. فرهنگی که برای شناخت آن، باید شهر به شهر و روستا به روستا، در میان عشایر و اقوام مختلف گشت و صحبت کرد تا به راز آنها پی برد. بافت کَکپک که در این مقاله به آن اشاره شد، نمونهای از یک باور و سنت بود که برای سالها در میان قالیبافان رواج داشته و قسمتی از فرهنگ قالیبافی ایران را تشکیل میدهد. موضوعی هرچند غمانگیز، اما نشان از احترام قوی و آیین سوگواری ایرانی که در آن با وجود نشانههایی از غم شدید، امید به آینده روشن وجود دارد. قالیباف ایران با گره زدن پشمهایی به رنگ سیاه، سوگواری میکند اما در تلاش است یاد عزیز از دست رفته خود را اینگونه برای همیشه در ارزشمندترین چیزی که دارد ثبت کرده و نه تنها از فراموش شدن آن جلوگیری کند بلکه با به پایان رساندن کار بافت فرش، آن را برای همیشه جاودانه کند.
نوشته: مریم مصطفوی
